Tünel Kalıp Nedir, Nasıl Çalışır?

Tünel kalıp, betonarme bir yapının perde duvarları ile üst döşemesini aynı döküm işleminde oluşturan çelik kalıp sistemidir. Klasik kalıpta duvar dökülür, sertleşmesi beklenir, sonra döşeme kalıbı kurulur. Tünel kalıpta bu iki iş tek seferde biter; yapı, kesiti "L" ya da ters "U" biçiminde olan bir kabuk gibi yükselir.

Sistem nasıl çalışır

Bir tünel kalıp takımı, karşı karşıya duran iki yarım tünelden oluşur. Her yarım tünel; döşeme panelini taşıyan yatay bir tabla, perdeyi veren düşey bir panel ve bunları birbirine bağlayan makas–destek iskeletidir. İki yarım tünel sahada birbirine dayandığında kapalı bir oda kesiti elde edilir.

Çevrim şu sırayla ilerler:

Kalıp, bir önceki dökümden sökülüp vinçle yeni konuma alınır.
Düşeyde hidrolik ya da vidalı krikolarla kot ayarı, yatayda tekerlekli araba ile hizalama yapılır.
Donatı ve tesisat yerleştirilir, karşı panel kapatılır, gergi çubukları takılır.
Beton dökülür ve vibrasyon uygulanır.
Beton erken dayanımını aldığında kalıp kendi üzerindeki krikolarla betondan ayrılır, araba ile dışarı çekilir ve vinçle bir üst kata alınır.

Bu çevrim, iyi kurulmuş bir sahada 24 saate kadar inebilir. Kat başına bir döküm demek, klasik kalıba göre kaba inşaat süresinin yarıya yakın kısalması demektir.

Yarım tünel ve tam tünel

	Yarım tünel	Tam tünel
Kesit	Tek "L" — duvar + yarım döşeme	Kapalı "U" — iki duvar + tam döşeme
Oda genişliği	İki takım birleşerek ayarlanır	Sabit, kalıp genişliğiyle sınırlı
Esneklik	Farklı oda ölçülerine uyarlanabilir	Tek tip plan için uygun
Vinç yükü	Daha hafif parçalar	Tek parçada ağır

Konut projelerinde neredeyse her zaman yarım tünel tercih edilir: aynı takımla farklı oda genişlikleri kurulabildiği için kalıp bir sonraki projede de kullanılabilir.

Hangi projelerde kazandırır

Tünel kalıbın ekonomisi tekrar sayısına bağlıdır. Kalıp bir kez yapılır, yüzlerce kez döküm alır. Bu yüzden sistem şu projelerde öne çıkar:

Toplu konut ve TOKİ tipi bloklar — aynı kat planı onlarca kez tekrar eder
Yurt, otel, hastane gibi hücre tipi planlar
Askeri ve kamu konut yapıları
Deprem bölgesinde hızlı konut üretimi

Tek bir villa ya da plan her katta değişen bir bina için tünel kalıp ekonomik değildir; orada panel kalıp daha uygundur.

Yapısal davranış açısından ne değişir

Tünel kalıpla üretilen yapı tünel kalıp taşıyıcı sistem olarak adlandırılır: kolon–kiriş yoktur, yükü perde duvarlar taşır. Bunun iki sonucu olur:

Perdeler iki yönde sürekli olduğu için yatay rijitlik yüksektir; deprem performansı klasik çerçeve sisteme göre iyidir.
Duvarlar taşıyıcı olduğu için sonradan kaldırılamaz; iç mekân değişikliği sınırlıdır.

Kalıp tasarımında dikkat edilen noktalar

Her tünel kalıp projeye özel boyutlandırılır. Tipik bir takım yoktur; kalıbı belirleyen girdiler şunlardır:

Oda ölçüleri ve kat yüksekliği — panel boyu ve tabla genişliği buradan çıkar
Döşeme kalınlığı — tablanın taşıyacağı düşey yük
Taze beton basıncı — döküm hızı ve beton sıcaklığına göre DIN 18218'e göre hesaplanır; panel saçı ve güçlendirme profilleri bu basınca göre seçilir
Vinç kapasitesi — kalıbın parça ağırlığı vinçten büyük olamaz; gerekirse takım bölünür
Beton yüzey beklentisi — brüt beton isteniyorsa panel düzlüğü ve ek yerleri daha sıkı tutulur

Sac kalınlığı, makas aralığı ve kriko kapasitesi bu hesapların sonucudur. Projeye bakmadan "standart tünel kalıp" vermek, ya gereğinden ağır ve pahalı ya da ilk dökümlerde deforme olan bir kalıp demektir.

Çelik kalitesi ve yüzey işlemi

Taşıyıcı iskelette ve panelde genellikle St 37, yük yoğunluğunun arttığı bölgelerde St 52 kullanılır. Kalıp, kumlama sonrası epoksi astar ve endüstriyel son kat boya ile korunur; beton temas yüzeyi ise döküm öncesi kalıp yağı ile hazırlanır.

Özetle

Tünel kalıp, tekrar eden kat planı olan projelerde kaba inşaatı hızlandıran, işçiliği azaltan ve yapısal olarak rijit bir sistem üreten bir yöntemdir. Kazancın şartı, kalıbın projenin kendi geometrisine göre hesaplanmış olmasıdır.